23. ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ

Ἀριστοφάνης (~445 - 385 π.Χ.)

Γεννήθηκε στὴν Ἀθῆνα καὶ μεγάλωσε τὰ χρόνια ποὺ ξεκίνησε γιὰ τὴν Ἀθῆνα καὶ τοὺς κατοίκους τῆς μία ἐποχὴ εἰρήνης καὶ ἄνθισης ὑπὸ τὸν Περικλῆ (εἰρήνη μὲ Σπάρτη καὶ Περσία), ἡ ὁποία κράτησε μέχρι τὴν ἔναρξη τοῦ εἰκοσαετοῦς πελοποννησιακοῦ πολέμου τὸ 431 π.Χ. Ἔγραψε τὶς πρῶτες κωμῳδίες του μὲ ψευδώνυμα. Ἀπὸ τὰ συνολικὰ 44 σατιρικὰ ἔργα ποὺ συνέγραψε ἔχουν διασωθεῖ 11, ἀπὸ αὐτὰ τὰ 9 στὰ χρόνια του πελοποννησιακοῦ πολέμου. 

Ὁ κόσμος ἰδεῶν τοῦ Ἀριστοφάνη ἦταν μᾶλλον συντηρητικὸς καὶ οἱ πολιτικὲς καὶ φιλοσοφικὲς προτιμήσεις του ποὺ ἔκλιναν πρὸς τὴν ὀλιγαρχία καὶ τὴν παλαιότερη φιλοσοφία, προβάλλονται στὰ ἔργα τοῦ συνεχῶς, μὲ μορφὴ ἀντιδικίας π.χ. μὲ τὸν Εὐριπίδη καὶ τὸν Σωκράτη.

Τὸ 426 π.Χ. παρουσιάστηκε τὸ πρῶτο ἔργο τοῦ Ἀριστοφάνη «Βαβυλώνιοι» καὶ τὸ ἀμέσως ἑπόμενο ἔτος, 425, «Ἀχαρνεῖς», μὲ τὸ ὁποῖο ἐπιτίθεται στὶς πολεμικὲς ἐπιλογὲς τῶν Ἀθηναίων καὶ προβάλει τὴν ἰδέα γιὰ σύναψη συνθήκης εἰρήνης μὲ τὴ Σπάρτη. Τὸ 424 παρουσιάστηκε μὲ τὸ ὄνομά του ἡ κωμῳδία «Ἰππής»,  ἡ ὁποία ἀποτελεῖ μία καυστική, ἂν καὶ κωδικοποιημένη σάτιρα γιὰ τοὺς Ἀθηναίους πολιτικούς, πρὸ πάντων γιὰ τὸ στρατιωτικὸ ἡγέτη τῆς δημοκρατικῆς παράταξης Κλέωνα, στὸν ὁποῖο εἶχε ἐπιτεθεῖ ἤδη ἔντονα στὸ ἔργο τοῦ «Βαβυλώνιοι» καὶ τὸν ὁποῖο κατηγορεῖ γιὰ δημαγωγία. Κύριος στόχος τοὺς Ἀριστοφάνη ἦταν βέβαια τὸ δημοκρατικὸ πολίτευμα καὶ ὄχι μεμονωμένοι ἐκπρόσωποί του. 

Το 423 π.Χ. παρουσιάστηκε στις εορταστικές εκδηλώσεις για το Διόνυσο το έργο «Νεφέλαι», το οποίο αποτελεί μια σάτιρα για τις (τότε) μοντέρνες παιδαγωγικές ιδέες του αντιπάλου του Σωκράτη. Ο τελευταίος κατηγορούσε τον Αριστοφάνη ότι τα έργα του έχουν περιεχόμενο «αντεθνικό» (θα λέγαμε σήμερα)! Αυτή η κωμωδία για τον Σωκράτη απετέλεσε πρότυπο για διάφορους ευρωπαίους συγγραφείς της κλασικής και ρομαντικής εποχής (Lessing, Goethe κ.ά.)

Το 422 παρουσιάστηκε το έργο «Σφήκες», με το οποίο ο Αριστοφάνης σχολιάζει την παιδαγωγική των σοφιστών. Επίσης λοιδορεί το δικαστικό σύστημα της Αθήνας και ιδιαίτερα τη δικομανία των οπαδών του Κλέωνα που είχε χάσει μια δίκη για υπεξαίρεση. Η κωμωδία «Ειρήνη» παρουσιάστηκε το 421 για τις μεγάλες γιορτές του Διονύσου. Ο συγγραφέας παρουσιάζει τις καταστροφικές επιπτώσεις του πελοποννησιακού πολέμου στους αγρότες, οι οποίοι στέλνουν μια επιτροπή στον Όλυμπο και ελευθερώνουν τη θεά της ειρήνης.

Το έργο «Όρνιθες» παρουσιάστηκε το  414 και θεωρείται, λόγω της σκηνικής πληρότητας, το πλέον πετυχημένο έργο του Αριστοφάνη. Πραγματεύεται, όπως στους «Ιππείς» τις πρακτικές των πολιτικών και στρατιωτικών, όμως χωρίς αναφορές σε επίκαιρα γεγονότα της Αθήνας, αλλά ως σημείο εκκινήσεως για να περιγράψει μια ιδανική κοινωνία και ταυτόχρονα για να αποδείξει τη βεβαιότητα για την αποτυχία της. Αν και το έργο αυτό δεν περιέχει το συνήθη για τον Αριστοφάνη πολεμικό τόνο, δεν του λείπουν οι σατιρικές αναφορές σε έργα των Αισχύλου, Ευριπίδη, Πίνδαρου κ.ά. Στα έργα του «Θεσμοφοριάζουσες» (411) και «Βάτραχοι» (405) παρωδούνται με κακία τα έργα του Ευριπίδη ως προς το θέμα και το ύφος τους. 

Το διασημότερο έργο του Αριστοφάνη είναι η «Λυσιστράτη» που παρουσιάστηκε επίσης το 411 π.Χ. Η ομώνυμη ηρωίδα του έργου πείθει τις γυναίκες της Αθήνας και της Σπάρτης να απόσχουν από τις ερωτικές δραστηριότητες για να υποχρεωθούν οι άντρες να διακόψουν τον πόλεμο. Το σχέδιο αυτό πετυχαίνει μετά από μερικές εμπλοκές. Αν και το έργο φαίνεται να έχει ένα ευγενή στόχο, τη διακοπή του πολέμου και την έλευση της ειρήνης, όπως γνωρίζουμε από την Ιστορία, οι ολιγαρχικοί Λακεδαιμόνιοι δέχονταν να διακόψουν τον πόλεμο με κύριο όρο να καταργήσουν οι Αθηναίοι το δημοκρατικό πολίτευμα. Αυτή ήταν και η επιθυμία του Αριστοφάνης, ο οποίος μαζί με τους ολιγαρχικούς υπεστήριζε κάθε τι που θα υπέσκαπτε το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας. Τα ύστερα έργα «Εκκλησιάζουσες» (393) και «Πλούτος» (388) ασχολούνται με ζητήματα της ιδιωτικής περιουσίας.

Τα έργα του Αριστοφάνη είχαν σημαντική επίδραση σε μεταγενέστερους συγγραφείς, ιδιαίτερα σε 'Αγγλους σατιρικούς του 17ου και 18ου αιώνα.